عبد الحسين خان ملك المؤرخين ( لسان السلطنه )
793
مرآت الوقايع مظفرى ( فارسى )
گويا اينها منتهى « 1 » آرزويشان در دنيا چنين اوقاتى بود كه چنين جنگى براى دولت متبوعهشان دست بدهد و اينها به فراغت حال استعمال هرچيز را بكنند . حركات متوحشانهء اينها آن صلابت و سطوت و قدرت روس را يكباره معدوم كرد . اعلى « 2 » افسران قشون روس ، به قدر يك [ تن ] از ادنى سربازان ساير دول معنى قباحت و عار و حقيقت دولتخواهى و شاهپرستى را نفهميدهاند . افغانستان امير حبيب اللّه خان خديو افغانستان مثلى براى روس و انگليس نسبت به خود زده . رفاقت ما با انگليس دوستى كردن با گرگ و مصاحبت با روس رفاقت با خرس است كه هردو عاقبت وخيم دارد . اصفهان در محلهء گلبهار اصفهان ، جمعى از خيرخواهان اصفهان دبستانى معروف به « دبستان حقايق » به سبك جديد ايجاد كردهاند . بانى آن آقا ميرزا سيد محمد حقايق است در سال هزار و سيصد و بيست و سه . ژاپون و روس شرايط صلح ژاپون و روس را جرايد اروپا منتشر كردهاند كه دولت ژاپون اظهار كرده از قرار ذيل : اول روسيه دويست ليرا غرامت جنگ بدهد . دوم منچورى را به چين واگذارد و آن هم در تحت حمايت ژاپون باشد . سوم ژاپون مملكت را در تحت تصرف عسكريهاش قرار دهد . چهارم پرت آرتور و جزيرهء ساخالين ملك او باشد . پنجم راهآهن منچوريا « 3 » را تصرف كرده و قيمت آن را از وجه غرامت جنگ موضوع دارد .
--> ( 1 ) . در متن : انتهاى ( 2 ) . يعنى عاليترين افسران در بالاترين رده . ( 3 ) . در متن : منشوريا